تبلیغات
دانشکده فنی امام خمینی (ره) سبزوار - مهدویت در رسانه ی ملی
 
دانشکده فنی امام خمینی (ره) سبزوار
چو ایران نباشد تن من مباد
درباره وبلاگ


وبلاگ دانشکده فنی امام خمینی(ره) سبزوار

مدیر وبلاگ : میثم خرم پور
مطالب اخیر
نظرسنجی
از بین سریال های زیر کدام یک را بیشتر می پسندید؟








آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
مهدویت در رسانه ی ملی


نویسنده: نغمه خلیل بیگی

درآمد
 

انتظار امام عصر (عج) را در جامه ی شیعی ایران و در دهه‌های اخیر می‌توان به دو گونه ی مهم انتظار فعال و غیر فعال تقسیم كرد. توجه سیمای جمهوری اسلامی به این امر از سال 1380 رشد فزاینده‌تری را نشان می‌دهد. چنان كه اولین و مهم‌ترین برنامه ی اختصاصی مهدوی سیما برنامه ی به سوی ظهور است كه به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه درباره ی امام زمان (ع) و فرهنگ مهدویت در شبكه ی دوم سیما ساخته شده است. پژوهش حاضر با تمركز بر سلسله ی چهارم برنامه به سوی ظهور كه می‌توان آن را از نمونه‌های جا افتاده ی برنامه‌های مهدوی تلقی كرد،با روش تحلیل محتوای مقوله‌ای در پی پاسخگویی به دو پرسش عمده ی زیر است:
1. برنامه‌ی به سوی ظهور كدام جریان‌های فكری اصلی حول موضوع مهدویت در جامعه را بازنمایی می‌كند؟
2. شیوه و ساختار اصلی ارائه‌ی برنامه كدام است؟
با توجه به یافته‌های این تحقیق پیشنهاد می‌گردد برنامه‌هایی از این دست با سود جستن از اصالت باور مهدوی در بین مخاطبان و با توجه به مدل آیینی از میان دیگر مدل‌های ارتباطی، موضوع مهدویت را از حالت سنتی و احساسی صرف خارج نموده و انتظار فعال را در بین مخاطبان گسترش دهند تا جایی كه مخاطبان در همگی اركان زندگی‌شان وجود امام عصر (ع) را شاهد و ناظر اعمال خویش بیابند به نحوی كه این باور و انتظار اصیل در همه ی شئون اجتماعی، سیاسی و... در جامعه تجلی یابد.
مهدویت در رسانه ی ملی

درآمد
 

انتظار امام عصر (عج) را در جامه ی شیعی ایران و در دهه‌های اخیر می‌توان به دو گونه ی مهم انتظار فعال و غیر فعال تقسیم كرد. توجه سیمای جمهوری اسلامی به این امر از سال 1380 رشد فزاینده‌تری را نشان می‌دهد. چنان كه اولین و مهم‌ترین برنامه ی اختصاصی مهدوی سیما برنامه ی به سوی ظهور است كه به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه درباره ی امام زمان (ع) و فرهنگ مهدویت در شبكه ی دوم سیما ساخته شده است. پژوهش حاضر با تمركز بر سلسله ی چهارم برنامه به سوی ظهور كه می‌توان آن را از نمونه‌های جا افتاده ی برنامه‌های مهدوی تلقی كرد،با روش تحلیل محتوای مقوله‌ای در پی پاسخگویی به دو پرسش عمده ی زیر است:


با توجه به یافته‌های این تحقیق پیشنهاد می‌گردد برنامه‌هایی از این دست با سود جستن از اصالت باور مهدوی در بین مخاطبان و با توجه به مدل آیینی از میان دیگر مدل‌های ارتباطی، موضوع مهدویت را از حالت سنتی و احساسی صرف خارج نموده و انتظار فعال را در بین مخاطبان گسترش دهند تا جایی كه مخاطبان در همگی اركان زندگی‌شان وجود امام عصر (ع) را شاهد و ناظر اعمال خویش بیابند به نحوی كه این باور و انتظار اصیل در همه ی شئون اجتماعی، سیاسی و... در جامعه تجلی یابد.
1. برنامه‌ی به سوی ظهور كدام جریان‌های فكری اصلی حول موضوع مهدویت در جامعه را بازنمایی می‌كند؟ 2. شیوه و ساختار اصلی ارائه‌ی برنامه كدام است؟

رسانه ی ملی و مهدویت
 

با توجه به اهمیت موضوع مهدویت یكی از رسالت‌های سیمای جمهوری اسلامی را می‌توان ساخت برنامه‌هایی اثر گذار با محوریت این موضوع دانست. طبق آمارها رسانه ی تلویزیون در ایران با مخاطبانی كه حدود 90% مردم را شامل می‌شود، همانند دیگر نقاط دنیا یكی از پرمخاطب‌ترین وسایل ارتباط جمعی با ویژگی در برگیری فوق‌العاده است. از سویی با توجه به فرهنگ شفاهی جامعه ایران و قدرت تاثیرگذاری بالایی كه تلویزیون در كشور ما دارد، می‌تواند در تقویت دیدگاه مهدوی نزد مخاطب و هم‌چنین مهیا و آماده كردن جامعه‌ با مسئله ی انتظار و ظهور منجی موعود مؤثر واقع شود. هم‌چنین سیما می‌تواند با ساخت برنامه‌هایی مفید و اثرگذار درباره ی این موضوع آن را از بحث دینی و سنتی صرف خارج نموده و به مبحثی اجتماعی، سیاسی، رسانه‌ای و... قابل تأمل و بحث و بررسی در اذهان جامعه تبدیل نماید تا مخاطبان فرهیخته و قشر دانشگاهی و حوزوی بیش از پیش به چالش كشیده شوند و با تجزیه و تحلیل موضوع، اثر‌ها و... به آسیب‌شناسی و خرافه زدایی آن بپردازند تا بستر مناسبی برای ساخت جامعه‌ای مهدوی در همه ی زمینه‌ها در حد توان فراهم آید. (باهنر، 81 ص 86)
اعتقاد به ظهور منجی در پایان دنیا موضوعی است كه اكثر ملل، اقوام و قبایل به آن معتقد بوده و هستند. سرچشمه‌ی این باور كهن علاوه بر اشتیاق درونی و میل باطنی انسان كه به طور طبیعی خواهان حكومت حق و عدل و برقراری صلح و امنیت است، نوید‌های بی‌شائبه ی پیامبران الهی در طول تاریخ به مردم مؤمن و آزادی‌خواه جهان است. (ناصری، 1383، ص 19) ولی اهمیت موضوع مهدویت در اسلام و مذهب شیعه فقط به دلیل منجی بودن ایشان نیست، بلكه وجود آن حضرت به عنوان امام دوازدهم و تداوم بخش رسالت انبیا و این كه وارث اولیای الهی هستند و در یك كلام حجت خدا بر روی زمین‌اند، مطرح است (شفیعی سروستانی، 1384، ص 154)
فرهعنگ والای مهدوی به عنوان اعتقادی ریشه‌دار، بنیادین و اصیل در فرهنگ تشیع مطرح است تا جایی كه این اعتقاد سبب بسیج عمومی و مقوم آیین‌ها و انگیزه‌های انسانی است. نمادی كه عامل عدالت‌ خواهی و ظلم ستیزی جوامع شیعه در طول تاریخ بوده است. همواره جامعه ی شیعی ایران در طول تاریخ وجود امام عصر (ع) و انتظار فرج آن حضرت را به عنوان اصول اصلی خود برشمرده و وجود آن حضرت را به عنوان امام و پیشوای دوازدهم پذیرفته و او را خاتم الاوصیا می‌داند. ایرانیان این موضوع را به عنوان یكی از وجوه ممیزه‌ی خود توسعه داده و حول انتظار ظهور آیین‌های بسیاری را سازمان داده و آن را به صورت یك اصل اصیل اعتقادی پرورده‌اند. این اعتقاد كه عاملی تعیین‌كننده در تعریف وظایف اجتماعی- سیاسی شیعیان در حیات دنیوی است، در اثر مواجهه با ایدئولوژی‌های گوناگون در دهه‌های اخیر نقشی اساسی در شكل بخشی به باز‌نمود‌‌‌های دینی و جهت‌گیری‌های فرهنگی و اجتماعی- سیاسی ایرانیان ایفا كرده است.
جوامع شیعی برای ابلاغ و ترویج این ركن و اصل اساسی از هر امكانی استفاده كرده‌اند. با وجود این باید دقت داشت كه اهمیت محوری اعتقاد مهدوی و انتظار امام عصر (ع)، نه تنها به شكل گیری نظامات اعتقادی و عملی یكسان منتهی نشده است، بلكه خود موجب شكل‌گیری و بروز عقاید و گرایش‌های متنوع و حتی متضاد در جامعه ی شیعی شده است. دو دیدگاه عمده ای كه درباره ی انتظار فرج امام عصر (ع) در طول تاریخ و در جوامع شیعی وجود داشته و محققی چون شهید مطهری نیز در كتاب قیام و انقلاب مهدی بدان (ع) اشاره كرده‌است، عبارت‌اند از:
انتظاری كه سازنده و نگهدارنده است، تعهد‌آور است، نیرو‌آفرین و تحرك‌بخش است، به گونه‌ای است كه می‌تواند نوعی عباد و حق‌پرستی شمرده شود و انتظاری كه گناه است، ویرانگر است، اسارت بخش است، فلج كننده است و باید نوعی اباحیگری محسوب شود. (مطهری، 1374، ص 15)
در حقیقت انتظار امام عصر (ع) را در جوامع شیعی و در طول تاریخ می‌توان به دو گونه تقسیم نمود:
انتظار فعال: دیدگاه امام خمینی (ره) را شامل می‌شود كه منتظران را در آن وظیفه ی زمینه‌سازی ظهور امام (ع) را دارند كه در نهایت با ارائه ی نظریه ولایت فقیه توسط امام خمینی (ره) و رهبری سیاسی بلامنازع ایشان منجر به تشكیل حكومت اسلامی در ایران گردید.
انتظار غیر فعال: منتظران حضرت به غیر از دعا رای تعجیل ظهور امام وظیفه‌ای ندارند و با دست نزدن به هیچ عمل و اقدامی در رفع مشكلات زمان خود می‌توانند زمینه ی پر شدن جهان از ظلم و ستم را ایجاد كنند كه خود این امر سبب تعجیل در ظهور ایشان می‌گردد.
تقابل این دو دیدگاه درباره‌ی انتظار امام عصر (ع) پس از پیروزی انقلاب اسلامی به اعلان نارضایتی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی از عملكرد این تفكر و در پایان ختم رسمی فعالیت‌های هواداران آن شد. مروری كوتاه بر جریان‌های فكری و بازنمایی‌های اعتقادات مهدوی نشان می‌دهد كه موضوع مهدویت تا مدت‌ها مسكوت ماند تا این‌كه در دهه ی 60 به دلیل در جریان بودن جنگ تحمیلی، مهدویت در بطن جامعه و به شكل مفاهیم والای معنوی چون شهادت و... حضور یافت. پس از دهه 70 فعالیت‌ها و جنبش‌های متنوعی در زمینه‌ی مهدویت در جامعه آغاز شد. این فعالیت‌ها در ابتدا بیشتر به شكل نشر آثار مكتوب حول محور منابع اعتقادی شیعه بودند. سپس برخی نویسندگان و فعالان مهدوی اقدام به نوشتن كتابهایی در حوزه ی طرح ریزی استراتژی برای اركان مهم نظام اسلامی و افراد جامعه از جمله مردم، جوانان و ... غیره كردند. از جمله مهمترین نكات مورد توجه در این نوشتارها وظایف منتظران و فرهنگ انتظار بود.
صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز با تاخیر به موضوع مهدویت پرداخته است. از حدود سال های 75-74 برنامه‌ای با نام انتظار سبز از صدای جمهوری اسلامی پخش گردید و برخی شبكه‌های رادیویی مانند رادیو جوان و معارف در سال های اخیر برنامه‌هایی در این زمینه تولید كرده‌اند. (منتظر قائم، 1385، ص 17)
ولی در حوزه‌ی سیما این موضوع با تاخیر بیشتری دنبال گردید و طی سال های اخیر شاهد بودیم كه سیمای جمهوری اسلامی ایران به موضوع مهدویت بیشتر از گذشته توجه نموده است. مروری كوتاه بر برنامه‌های پخش شده‌ی سیما نشان می‌دهد كه از حدود سال 1380 سیمای جمهوری اسلامی روند افزون‌تری را در پرداختن به موضوع مهدویت آغاز نموده‌ است. البته در سال های گذشته نیز سیما بنابر روال همیشگی خود برنامه‌های مناسبتی برای ایام نیمه ی شعبان و روزهای جمعه تدارك دیده و پخش كرده است. هم‌چنین در برنامه‌ی مذهبی خود قسمت‌ها یا بخش‌هایی را به موضوع مهدویت اختصاص داده است. ولی بنابر آمارهای سامان صداوسیما كه نگارنده توانسته به آن دسترسی پیدا نماید، می‌توان گفت، اولین و مهمترین برنامه‌ی اختصاصی مهدوی سیما كه برای اولین بار در سال‌های 80 و 81 ساخته شد، سلسله‌ی اول برنامه‌ی به سوی ظهور (به شكل ضبط شده) است كه در سال‌های بعد تا سلسله‌ی چهارم آن نیز ادامه پیدا كرد و از شبكه‌ی دوم سیما پخش گردید.
هم‌چنین در سال‌های اخیر برنامه‌هایی مانند پایان دوران از شبكه‌ی اول، چهل وادی تماشا، سریال پرده‌ی عشق و مشق انتظار از شبكه‌ی دو، مجموعه ی تركیبی موعود، سپهری دیگر و صبح امید از شبكه‌ی چهار، مجموعه عطر عاشقی و برنامه‌های پرسش و پاسخ، میز گرد یا مجموعه‌هایی چند قسمتی در زمینه ی مهدویت و امام عصر (ع) ساخته و پخش شده است. درحالی كه در سال‌های گذشته برنامه های اختصاصی درباره ی این موضوع كمتر ساخته می‌شد.
برنامه‌ی به سوی ظهور اولین برنامه‌ای است كه به صورت مستمر، خاص، غیر مقطعی و در قالبی متفاوت از دیگر برنامه‌های مشابه درباره ی امام زمان (عج) و فرهنگ مهدویت (در شبكه‌ی دو و روزهای جمعه) ساخته و پخش شده است. تاكنون چهار سلسله (دو مجموعه‌ی ضبط شده و دو مجموعه‌ی زنده) از این برنامه و در مدت زمانی حدوداً چهار سال پخش شده است و طبق اعلام مركز تحقیقات و مطالعات صدا و سیما جزء برنامه‌های نسبتاً موفق و پر بیننده در بین مجموعه‌های مذهبی تولید شده در سیما محسوب می‌شود. (شماره‌ی تحقیق: 166/81)
طبق نظرسنجی مركز تحقیقات، برنامه‌ی به سوی ظهور در مقایسه با برنامه‌های مشابه از موفقیت نسبتاً خوبی برخوردار بوده است. (1) این در حالی است كه ساعت پخش این برنامه جمعه صبح‌ها با پخش برنامه‌های سرگرم كننده ی شبكه‌های دیگر همزمان بوده است.
بسیاری از افراد در این ساعت مشغول استراحت یا فعالیت‌های دیگری هستند. ضمن این‌كه این ساعات اصولاً جزء ساعات پرمخاطب تلویزیون نیست. با وجود این برنامه توانسته در حد نسبتاً خوبی در جذب مخاطب تلویزیونی موفقیت كسب كند به طوری كه 28% پاسخگویان صرف نظر از تواتر تماشا، بیننده‌ی این برنامه بوده‌اند كه در میان برنامه‌های مذهبی رقم قابل توجهی بوده است. بر این اساس سلسله‌ی چهارم این برنامه را می‌توان كامل‌ترین و جا‌افتاده‌ترین سلسله از این گونه مجموعه برنامه‌ها دانست. با در نظر گرفتن این موضوع در این پژوهش به پرسش‌های اصلی زیر پاسخ می‌‌دهیم:


1. برنامه‌ی به سوی ظهور كدام جریان‌های فكری اصلی حول موضوع مهدویت در جامعه را بازنمایی می‌كند؟ 2. شیوه و نحوه ی اصلی ارائه برنامه كدام است؟

دیدگاه‌های گوناگون درباره ی انتظار
 

امید و آرزوی تحقق نوید جهانی انسانی، در زبان روایات اسلامی انتظار فرج خوانده شده و عبادت، بلكه افضل عبادات شمرده شده است. دو دیدگاه عمده‌ای كه درباره ی انتظار فرج امام عصر (ع) در طول تاریخ و در جوامع شیعی وجود داشته و محققی چون شهید مطهری نیز در كتاب قیام و انقلاب مهدی (ع) بدان اشاره كرده است، را دكتر شریعتی نیز دارد:
انتظار منفی و انتظار مثبت. این دو انتظار درست ضد یكدیگرند. یكی بزرگترین عامل حركت و ارتقاء و یكی تن دادن به ذلت؛ یكی توجیه وضع موجود و دیگری پیش‌رونده و آینده‌گرا. (شریعتی، 1379، ص 51)
این دو نوع انتظار فرج، معلول دو برداشت از ظهور عظیم مهدی موعود است. هم‌چنین برای توضیح انواع مختلف انتظار می‌توان به تحقیق جامعی كه یكی از محققین مهدوی كشور انجام داده استناد نمود. ابراهیم شفیعی سروستانی انتظار را در طول تاریخ به دو دیدگاه كلامی- اعتقادی و فرهنگی- اجتماعی تقسیم می‌كند. مبحث كلامی مربوط به این است كه طی سالهایی كه از غیبت امام (ع) می‌گذرد، بیشتر فقها مراجع به مباحثی از این دست كه امام (ع) كی، كجا و از چه نسلی است و چه رویدادهایی را پشت سر گذاشته‌اند یا همان مباحث تاریخی می‌پردازد. (شفیعی سروستانی، 1383، ص 70-68)
دیدگاه فرهنگی- اجتماعی ضمن پذیرش همه‌ی مبانی و اصول مطرح شده در دیدگاه كلامی- تاریخی در پی این است كه موضوع مهدویت را مبنایی برای پی‌ریزی همگی مناسبات فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در عصر غیبت قرار دهد.
شاخص ترین فقیه، متكلم و اندیشمندی كه در دیدگاه فرهنگی- اجتماعی به تحلیل و بررسی اندیشه‌ی مهدویت و فرهنگ انتظار پرداخته امام خمینی (ره) بوده كه نظریه‌ی ولایت فقیه را ارائه دادند. مهم‌ترین ادله‌ی امام هم كه به آن استناد كرده توقیع یا دست‌خطی بوده كه از سوی امام عصر(ع) به اسحاق بن یعقوب صادر شده در پاسخ به پرسشی كه پرسیده بودند در ایام غیبت كبری در حوادث و پیش‌آمدها چه باید بکنیم؟ که در آن توقیع و دست خط گفته شده در ایام غیبت کبری در حوادث و پیش‌آمدها به راویان حدیث «رجوع كنید. چون آنان حجت من بر شمای‌اند و من حجت خدا بر شما». این مبنای اصلی نظریه‌ی امام خمینی قرار گرفت كه با رهبری و تلاش‌های ایشان و مردم سرانجام انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. (شفیعی سروستانی، 1384، ص 176و87)

مهم‌ترین شاخص‌های انتظار فعال و غیرفعال
 

1. شاخص تشكیل حكومت اسلامی پیش از ظهور: در دیدگاه غیر فعال بر اساس برخی روایات معتقدند كه تشكیل حكومت پیش از ظهور امام زمان (ع) باطل است. (نشریه‌ی راه مجاهد، 1368، ص 5) بر اساس این دیدگاه عصمت شرط تشكیل حكومت است. در حالی كه در دیدگاه امام خمینی تنها عدالت شرط تشكیل حكومت است. حكومت باید برای اجرای احكام الهی پیش از ظهور تشكیل شود. برای این‌كه در حد توان باید برای نجات مظلومان تلاش كرد و این كار تا ظهور حضرت نمی‌توان به تعویق انداخت.







در دیدگاه فعال فضیلت تشرف خدمت امام عصر(ع) و ملاقات با ایشان هرگز نفی نمی‌شود ولی به عنوان اصلی‌ترین وظایف منتظران قلمداد نمی‌شود. بلكه در كنار دیگر وظایف منتظران مطرح می‌شود. (شفیعی سروستانی، 1384، پاورقی‌ص 370)

2. شاخص، ولایت فقیه: در دیدگاه انتظار غیر فعال رهبری و پیروی در تبعیت از مراجع و تقلید از آنها محدود شده آن هم در مواردی چون غسل و وضو... است. در حالی كه در دیدگاه امام خمینی ولایت فقیه ناقض ولایت مراجع است و اولی بر آن‌هاست. از شرایط مرجع داشتن بینش سیاسی و اجتماعی است و در این حوزه‌ها رای ولی فقیه اولی بر دیگر مراجع است. 3. شاخص وظایف منتظران در عصر غیبت: در نگاه غیر فعال اعتقاد به حضرت صاحب‌الزمان در محبت و دوستی و تبعی صرفاً عبادی خلاصه شده و هیچ نشانی از دیگر ابعاد انتظار نیست. در این نگاه وجود زمینه‌های منفی در جامعه و اعتقاد مردم به اسلام كافی است. منتظر خود و جامعه‌اش را نه در بعد اقتصادی و سیاسی بلكه فقط در بعد اعتقادی می‌سازد. در این نگاه خود حضرت صاحب‌الزمان باید تشریف بیاورند و كارها را سامان بدهند ولی در دیدگاه فعال به غیر از خود سازی باید یک منتظر در اعمال و کردارش هم شایسته باشد. به غیر از بعد شخصی در بعد اجتماعی نیز باید فعال باشد. امر به معروف و نهی از منكر اعتقاد به ولایت فقیه از شاخصه‌های مهم دیدگاه فعال است. 4. شاخص آموزش و تربیت نسل منتظر: بدیهی است بنا به مبانی دو دیدگاه، نسل منتظر تربیت می‌شود. 5. شاخص عدالت‌گستری در عصر غیبت: در دیدگاه غیر فعال پیش از ظهور دست به هیچ حركت انقلابی نمی‌توان زد و جبراً فساد رو به تزاید است. (نشریه‌ی راه مجاهد، 1368، ص 5) ولی در دیگاه فعال منتظران نسبت به وقایع جامعه و جهان حساس و بیدار هستند و تا حد امكان باید در گسترش عدالت كوشش نمایند. شهید مطهری معتقد است ظهور حضرت، حلقه‌ی مكملی است از مبارزات گروه اهل حق. (مطهری با تلخیص، 1374، ص 59) 6. شاخص لزوم دوست‌شناسی و دشمن‌شناسی موضوع مهدویت: بر همه‌ی منتظران لازم است كه پیگیر وقایع داخلی و جهانی باشند و دوستان و دشمنان داخلی و خارجی اهل بیت‌ به ویژه امام عصر (ع) را شناسایی كنند ولی در دیدگاه غیر فعال دشمن‌شناسی در حد خلفای سه‌گانه و سنی‌ها خلاصه می‌شود. 7. شاخص آسیب‌شناسی موضوع مهدویت: در دیدگاه فعال، به آسیب‌های اندیشه‌ی مهدوی پرداخته می‌شود. از جمله دوری از عوام‌زدگی و سطحی نگری، زدودن باورهای ضعیف و نادرست، كاركردهای مجالس مهدوی و پرهیز از تعیین وقت برای ظهور و... در دیدگاه غیر فعال این مورد جایگاهی ندارد. (شفیعی سروستانی با تلخیص، 1384، ص 381-369) 8. شاخص خواب دیدن یا تشرف خدمت امام عصر(ع): در دیدگاه انتظار غیر فعال یكی از راه های اثبات امام (ع) نقل خواب‌ها و رویت امام زمان (ع) است، به صورتی كه این مورد آن‌قدر دم دستی فرض می‌شود كه از كودك گرفته تا هر فرد عامی می‌تواند بدون هیچ مانع و مشكلی با امام رابطه داشته باشد و آن خواب یا رابطه را ملاك و معیار قرار دهد. نقل این گونه خواب‌ها برای اثبات حقانیت این گروه است. (باقی با اندكی تغییر و تلخیص، 1362، ص 128) 9. پرداختن به مباحث تاریخی غیبت: از آموزه‌های مهم مهدوی است كه در بین معتقدان به دیدگاه غیر فعال از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است و در آموزه‌های‌شان فقط بدین مسایل كه امام عصر(ع) كی، كجا و از چه نسلی هستند و طول غیبت صغری و كبری حضرت چقدر است و مسایلی از این دست پرداخته می‌شود. (باقی با تلخیص، 1362، ص 82 تا 120) شایان ذكر است كه در دیدگاه فعال این مباحث از موضوعات مهم مهدوی است كه باید در كنار دیگر مباحث مهدوی مطرح شود و صرفاً به این مباحث پرداخته نشود بلكه در این عصر تاكید بیشتر باید بر وظایف منتظران باشد.

از مهمترین نتایج تحیق كه می‌توان بدان اشاره نمود:
 

برنامه‌ی به سوی ظهور تنها در 19% از عناوین خود به مبحث انتظار فعال پرداخته است.
این برنامه با 63% بیشترین شیوه و نحوه‌ی ارائه‌اش، شیوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی است و بیشترین محتوای عناوین این برنامه با 56% به مباحث احساسی و عاطفی اختصاص داشته است در حالی كه در این برنامه سهم مباحث كلامی (اعتقادی)... تاریخی 3/13% و مباحث اجتماعی- سیاسی 12% بوده است.
بیشترین نحوه‌ی ارائه‌ی محتوای عناوین برنامه به شكل احساسی و عاطفی بوده است. در حالی كه 17% عناوین برنامه نحوه‌ی ارائه‌ی شناختی، استدلالی و معرفتی داشته‌اند و 5/19% نحوه‌ی ارائه‌ی اطلاع‌رسانی بوده است.

بیش از 60% پیام‌آفرینان برنامه را مردان تشكیل می‌دهند.
می‌توانیم این‌گونه نتیجه گیری كنیم كه این برنامه بیشترین نحوه‌ی ارائه‌ای كه بدان پرداخته و برجسته‌سازی نموده است، شیوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی است. بیشتر مخاطبان ما به خصوص نسل جوان اطلاعات درستی درباره‌ی امام عصر (ع) ندارند و پرداختن این‌گونه‌ی سیما بدین موضوع سبب دامن‌زدن به بار احساسی و عاطفی موضوع مهدویت در جامعه می گردد و درک نادرستی را به مخاطب القا می کند،به جای اینکه بار احساسی تنها اندكی از زمان این نوع برنامه‌ها را به خود اختصاص دهد. در این برنامه عناوین آغاز برنامه، گفتار هنرمند، تشرف یافتگان خدمت امام عصر (ع)، نامه‌ای به امام عصر (ع)، ناله‌های فراق، آوای انتظار و شعر انتظار همیشه نحوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی داشته‌اند. هم‌چنین وله نیز با 89%، نحوه‌ی ارائه‌ی احساسی و عاطفی داشته‌ است. تنها گفتگو با كارشناس با 97% ونمایش بخش‌هایی از فیلم‌ها یا شبكه‌های آخرالزمانی با 58% نحوه‌ی ارائه‌ی شناختی، استدلالی و معرفتی داشته است. بوستان انتظار (معرفی كتاب) همیشه و معرفی سایت‌های مهدوی، ارتباطات مردمی و تبلیغ با 92% نحوه‌ی ارائه‌ی اطلاع رسانی داشته‌اند.
از سویی این برنامه در قسمت‌های ویژه‌ای كه به ایام ولادت معصومین، اعیاد یا مناسبت‌های حزن آور مذهبی اختصاص داشته، بیشترین زمان از كل برنامه را به آیتم‌های احساسی و عاطفی اختصاص داده است. به عبارتی این برنامه در مناسبت‌های مختلف (شاد یا حزن‌آور) از رویكرد احساسی و عاطفی سود جسته است و بازنمایی این برنامه در موضوع مهدویت به شكل احساسی و عاطفی بوده است. باید به این نكته توجه داشت كه باور مهدوی در بین مخاطبان یك باور مستحكم است كه رسانه یا برنامه‌های تلویزیونی می‌توانند آن را تقویت كنند و موجبات انس، شناخت و آگاهی بیشتر مخاطب را در زمینه‌ی مهدویت فراهم آورند. این مطلب را مستند می‌كنیم به تحقیق باهنر كه 3/2 افراد جامعه‌ی ایران كه از رسانه‌های مدرن (رادیو و تلویزیون) استفاده می‌كنند دارای علاقه‌ی بسیار به دین هستند و 3/1 باقی مانده نیز به آن بی‌علاقه نیستند. (باهنر، 82)
از سویی رسانه‌ی ملی باید برای بیان مباحث دینی و به ویژه مهدوی از مدل آیینی كه هدف نهایی آن به نمایش نهادن اعتقادات و بیان عواطف مشترك است، سود جوید. (مهرداد، 1380، ص 52)
جیمز كری (1975) متخصص مسایل ارتباط جمعی، به دلیل پیش‌نهادن برداشتی آیینی از ارتباطات به عنوان جایگزینی برای مفهوم عمومی‌تر انتقال یا ترابری مشهور شده است.... برداشت انتقالی از ارتباطات بر اطلاع رسانی و تأثیر ارتباط بر مكان و نگاه آیینی بر معنا و نگهداری جامعه در زمان تاكید می‌کند. اولی بر قدرت و كنترل و دومی بر مشاركت و فرهنگ تاكید می‌كند. (روزنبولر به نقل از گیویان، 1385، ص 243)
اگر نمونه‌ی عالی ترابری از ارتباطات، توزیع پیام در یك گستره‌ی جغرافیایی به منظور اعمال كنترل باشد، نمونه‌ی عالی تلقی آیینی از ارتباطات یك مراسم قدسی است كه انسان‌ها را حول همبستگی‌ها و پیوندهای مشتركشان گردهم می‌آورد. (كری به نقل از گیویان، 1385، ص 40)
كری از روشی در مطالعه‌‌ی ارتباطات و جامعه‌ حمایت كرد كه در آن فرهنگ نقش محوری می‌یابد. او می‌گوید:
زندگی اجتماعی فراتری از قدرت و تجارت است... زندگی اجتماعی شامل مشاركت در تجربه‌ی زیبایی شناختی، عقاید دینی، ارزش‌ها و احساسات فردی و باورهای روشنفكرانه- نظم آیینی- نیز هست.
تلقی مدل آیینی از ارتباطات این است كه به دنبال توزیع پیام در مكان و فضا نیست، بلكه می‌خواهد جامعه را در زمان نگه‌ دارد و عقاید مشترك را باز نمایی كند. (كری به نقل از گیویان، 1385، ص 40)
رویكرد آیینی ارتباط را در وهله‌ی اول نه به عنوان «پراكندن پیام‌ها در فضا، بلكه نگهداری جامعه در زمان» می‌داند. در این رویكرد ارتباطات «رساندن اطلاعات نیست، نمایان افكار مشترك» است. (كری به نقل از دهقان، 1376، ص 19) به طور كلی می‌توان گفت نگاه آیینی، نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، نگاهی كه در جست‌و‌جوی ارز‌ش ها و معانی است. (گیویان، 1385، ص 40)
بنابراین رسانه‌ی ملی با استفاده از مدل آیینی و نظریه‌ی راه‌گشای ولایت فقیه امام خمینی (ره) (انتظار فعال) می‌تواند به یكپارچگی جامعه و گسترش پیوندهای اجتماعی در راستای انتظار فعال كمك نماید. یعنی مهدویت و عشق به امام عصر (ع) تنها در موارد صرف آیینی چون حضور سه‌شنبه‌ها در جمكران یا دعای ندبه‌ی صبح‌های جمعه یا صدقه و دعا برای سلامتی و تعجیل ظهور (در عین این‌كه این موارد بسیار مهم هستند)، خلاصه نشود.
از نكات مهم مدل آیینی توجه به ارتباط دو سویه بین مخاطب و فرستنده است هرچند كه بخش عمده‌ای از این كار با ارتباطات تلفنی، پست الكترونیك و سنجش‌های پیمایشی، (بررسی نامه‌های ارسالی به منظور پیمایش یا اشتراك در معنا) محقق می‌شود ولی در مدل آیینی ظهور و بروز نمادین و به نمایش گذاشتن این ارتباط در برنامه‌ها نیز لازم است.
توجه به نیازهای مخاطب و گوناگونی آن‌ها در این مدل بسیار مورد توجه است. برنامه‌ی به سوی ظهور هم به دلیل استفاده از امكاناتی چون ایجاد سایت (www.zohoor.ir و www.zohoortv.com)، استفاده از فكس و ایمیل به شكل آن‌لاین در برنامه، به مدل آیینی بسیار نزدیك است.
با توجه به این موضوع و در نظر گرفتن فرهنگ والای مهدوی كه یك اعتقاد ریشه‌دار در بین مخاطبان است، برنامه‌های مذهبی و به ویژه مهدوی تلویزیون باید در ارائه خود از این نحوه‌ی (مدل آیینی) كه نگاهی فرهنگی به ارتباطات دارد، استفاده نمایند ولی طبق نتایج نظرسنجی مركز تحقیقات از برنامه‌ی به سوی ظهور، 7/52% بینندگان برنامه معتقدند برنامه به سوی ظهور در حد زیادی در پاسخگویی به پرسش‌های آنها در زمینه‌ی موضوع برنامه موفق بوده است ولی جالب توجه است كه كمترین میزان این نظرسنجی نیز به گفته‌ی مخاطبان مربوط به همین بخش است كه ضرورت ارتباط بیشتر با مخاطبان و توجه به نظرات آنان را می‌طلبد.
پس سیمای جمهوری اسلامی و سازندگان این نوع برنامه‌ها به جای پر رنگ و برجسته نمودن مباحث احساسی باید تلاش كنند سهم مباحث عقلی و اعتقادی را بالاتر ببرند و حتی این مباحث را با توجه به مدل آیینی با مخاطبان به چالش بكشند تا موضوع مهدویت از حالت نمادین، سنتی و احساسی صرف خارج شود و مخاطبان در زمینه‌ی انتظار واقعی (انتظار فعال) به باور و اعتقاد مشتركی رسیده و بدین سبب این باور گسترش یافته و توسط رسانه بازنمایی شود؛ انتظار واقعی‌ای كه سبب شود مخاطبان در همه‌ی اركان زندگی خویش وجود امام (ع) را شاهد و ناظر اعمال خود ببینند به نحوی كه این باور و انتظار اصیل در همگی شئون اجتماعی، سیاسی و... تجلی یابد.
بر اساس این تحقیق پیشنهاد می‌گردد:










منابع:
















منابع خارجی:

2. Crisell, Andrew (1994). Unrestanding Radio. London
3. www.bashgah.net
48% از عناوین برنامه را وُله تشكیل می‌دهد كه 89% از این میزان را وله‌های احساسی به خود اختصاص داده‌اند. 1. برنامه‌هایی كه درباره‌ی امام عصر (ع) ساخته می‌شوند برای مخاطبان خاصی تهیه گردند به عنوان مثال برای كودكان، نوجوانان، جوانان و زنان... 2. سازندگان این نوع برنامه‌ها به غیر از محتوا باید در ارائه‌ی جذابیت تصویری نیز بكوشند؛ زیرا هر چقدر محتوا زیبا باشد ولی نحوه‌ی ارائه رسانه‌ای نباشد، سبب مخاطب گریزی می‌شود. این مورد از عوامل مهم جذب مخاطب به سوی محتواهای دینی است. 3. عنوان تشرف یافتگان خدمت امام عصر (ع) كه از جذاب‌ترنی موضوعات مهدوی است به صورت نمایشی به مخاطب ارائه گردد. اكنون روش سنتی و قدیمی ارائه‌ی محتواهای دینی راهكار مناسبی برای برنامه‌های مذهبی به شمار نمی‌رود. 4. به موضوع مهدویت در قالب سریال‌ها و داستان‌ها پرداخته شود و تشرفات موثق به فیلم، كلیپ و... برای جوانان ساخته گردد. 5. باید ساختار خشك برنامه‌های مذهبی شكسته شود و مجریان برنامه و كارشناسان بتوانند به دور از زبان و بیان خشك، رسمی و قدیمی با مخاطبان ارتباط برقرار كنند. البته تا حدی كه محتوا زخمی نشده و آسیبی به آن وارد نگردد. 6. با حفظ بخش هنری این نوع برنامه‌ها در هر قسمت بنا به تناسب از شاعران، خوانندگان، خطاطان و.. استفاده شود و حتی‌المقدور از تكراری‌شدن این بخش و تنها پرداختن به یك نوع هنر پرهیز شود. 7. پس از پایان این گونه برنامه‌ها پژوهشی درباره‌ی عملكرد برنامه و این‌كه چه تأثیری روی مخاطب داشته، صورت گیرد تا مشخص شود این برنامه‌ها چه تأثیری روی اعمال و كردار مخاطبان خود گذاشته‌اند و به اصطلاح در امام زمانی شدن مخاطبان چقدر مؤثر بوده‌اند. 8. بعد معرفتی موضوع مهدویت و انتظار در این برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد و تلاش گردد چهره‌ای جذاب، مطلوب و دوست‌داشتنی از قیام جهانی امام عصر (ع) به مخاطب ارائه شود، در حالی كه مخاطبان این برنامه‌ها كمتر با ژرفای اتفاقی كه قرار است با ظهور امام عصر (ع) رخ دهد، آشنا می‌شوند. 9. در اشعار، موسیقی، مداحی‌ها یا مراثی كه برای دیگر معصومین خوانده می‌شوند، بازنگری صورت گیرد تا بدین صورت به ساحت آن بزرگواران بی‌احترامی نگردد. 10. نوآوری و ابتكاری از نظر قالب و محتوا در این نوع برنامه‌ها رخ دهد، چنان كه بیشتر برنامه‌هایی كه در این رابطه تولید شده است در قالب‌های تركیبی و میز گرد بوده است. 1. باقی، عمادالدین (1362). در شناخت حزب قاعدین زمان. تهران: انتشارات دانش اسلامی. 2. باهنر، ناصر. (1381)، از دین تلویزیونی تا آرمان تلویزیون دینی. هفته‌نامه‌ی سروش اسفندماه. 3. باهنر، ناصر. (1382)، راهبردهای آموزش دینی در تلویزیون با مطالعه در تطبیق رسانه‌های دینی، فصل‌نامه ی پژوهش و سنجش، ویژه‌نامه ی آموزش. 4. جمعی از نویسندگان، (1379)، انتظار در اندیشه‌ها، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (ع). 5. حیدری، معصومه. (1381)، نظرسنجی از مردم 30 شهر كشور درباره ی برنامه ی به سوی ظهور. گروه سنجش افكار. شماره تحقیق 166/81. 6. روزنبولر، اریك دبلیو. (1385)، ارتباطات آیینی، عبدا... گیویان. انتشارات دانشگاه امام صادق (ع). 7. شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1383)، انتظار، بایدها و نباید‌ها. قم: مركز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما. 8. شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1384)، معرفت امام زمان (ع) و تكالیف منتظران. تهران: انتشارات موعود عصر (ع). 9. صبور، رضا. (1385)، گفت‌و‌گوی نگارنده با تهیه كننده‌ی برنامه ی به سوی ظهور. 10. گویان، عبدا... دو استعاره‌ی بنیادین برای فهم ارتباطات. فصل‌نامه‌ی رادیو و تلویزیون، شماره ی پاییز 1385. 11. مجموعه مقالاتی از نشریه‌ی راه مجاهد، (1368)، انجمن حجتیه، نسلی مایوس از حركت و انقلاب. تهران: انتشارات راه مجاهد. 12. مطهری، مرتضی، (1374)، قیام و انقلاب مهدی (ع) از دیدگاه فلسفه‌ی تاریخ، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات صدرا. 13. منتظر قائم، خلیل. (1385)، مهدویت و بازتاب آن در رسانه‌ی ملی. ماه‌نامه‌ی موعود شماره 68. 14. مهرداد، هرمز، (1380)، مقدمه‌ای برنظریات و مفاهیم ارتباط جمعی. تهران: انتشارات فاران. 15. ناصری، علی. (1383)، بازشناختی از یوسف زهرا علیه السلام. قم: انتشارات كیش مهر 16. ویندال، سورین و همكاران. (1376)، كاربرد نظریه‌های ارتباطی علیرضا دهقان. تهران: انتشارات مركز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها. 1. Carey, J. (1988). Communicication as culture: Essays on media and society. Boston: Unwin Hyman

پی نوشت:
 

1. برنامه به سوی ظهور در جشنواره تولیدات سیما دیپلم افتخار بهترین برنامه مذهبی را كسب نموده است. (صور، گفت‌وگو با نگارنده، 1385)
 

منبع:رواق هنر و اندیشه- ش41



نوع مطلب : معارف، 
برچسب ها :

       نظرات
شنبه 17 مهر 1389
میثم خرم پور